Xem phim cổ trang Trung Quốc, khán giả hay thấy những ngôi nhà có bốn dãy vây quanh một cái sân rộng ở giữa. Đó là tứ hợp viện. Đây không chỉ là kiểu nhà cổ mà còn là một nguyên lý tổ chức không gian đang được dùng lại rất nhiều trong nhà phố và biệt thự hiện đại.
1. Tứ hợp viện là gì?
Tứ hợp viện là kiểu nhà ở truyền thống của Trung Quốc, điển hình nhất ở Bắc Kinh. Tên gọi chỉ đúng cấu trúc của nó: tứ là bốn, hợp là hợp lại, viện là sân. Bốn dãy nhà ở bốn hướng hợp lại, vây kín một cái sân ở giữa.
Toàn bộ nhà quay mặt vào trong. Phía ngoài chỉ có tường cao và một cổng chính. Đó là lý do kiểu nhà này vừa kín đáo vừa thoáng, một đặc điểm rất đáng học cho nhà phố ở đô thị đông đúc.
2. Cấu trúc của một tứ hợp viện
| Bộ phận | Vị trí | Công năng |
|---|---|---|
| Chính phòng | Dãy phía bắc, quay mặt về nam | Phòng quan trọng nhất, dành cho người lớn tuổi nhất trong nhà |
| Đông sương phòng | Dãy phía đông | Phòng của con trưởng hoặc thế hệ sau |
| Tây sương phòng | Dãy phía tây | Phòng của các thành viên khác |
| Đảo toạ phòng | Dãy phía nam, quay lưng ra đường | Phòng khách, kho, nơi ở của người giúp việc |
| Sân trong | Trung tâm | Lấy sáng, thông gió, sinh hoạt chung, trồng cây |
| Đại môn | Thường ở góc đông nam | Cổng chính, không đặt thẳng trục với chính phòng |
| Ảnh bích | Ngay sau cổng | Bức bình phong chắn tầm nhìn từ ngoài vào |
| Thuỳ hoa môn | Giữa tiền viện và nội viện | Cửa ngăn khu tiếp khách với khu sinh hoạt riêng |
Nguyên tắc tọa bắc hướng nam: dãy chính luôn ở phía bắc quay mặt về nam để đón nắng mùa đông và tránh gió lạnh phương bắc. Đây là giải pháp khí hậu trước khi là quan niệm phong thuỷ.
3. Ý nghĩa đằng sau cách bố trí
- Trật tự gia đình. Vị trí phòng phản ánh thứ bậc: ông bà ở chính phòng, con cháu ở hai dãy đông tây.
- Riêng tư nhưng không bí. Tường ngoài kín, nhưng bên trong mọi phòng đều mở ra sân, nên luôn có ánh sáng và gió.
- Sân là trung tâm sinh hoạt. Mọi hoạt động chung diễn ra ở sân, các thành viên gặp nhau tự nhiên mỗi ngày.
- Quan niệm tụ khí. Trong phong thuỷ, sân trong được xem là nơi giữ khí, và nước mưa từ bốn mái đổ vào sân là hình ảnh tụ tài.
4. Phân biệt với nhà truyền thống Việt Nam
| Tiêu chí | Tứ hợp viện | Nhà ba gian hai chái của Việt Nam |
|---|---|---|
| Bố cục | Bốn dãy vây kín sân trong | Một dãy chính, sân ở phía trước, mở ra vườn |
| Quan hệ với bên ngoài | Kín, chỉ một cổng | Mở, sân vườn liền với không gian chung |
| Hướng | Chính phòng tọa bắc hướng nam | Cũng chuộng hướng nam, nhưng linh hoạt hơn |
| Vật liệu điển hình | Gạch xám, mái ngói | Gỗ, tre, mái ngói hoặc lá |
Nhà rường Huế và một số nhà cổ Hội An có sân trong, gần với tinh thần tứ hợp viện hơn, nhưng vẫn không phải cùng một kiểu kiến trúc.
5. Ứng dụng vào nhà hiện đại ở Việt Nam
Rất ít ai xây nguyên một tứ hợp viện ở TP.HCM, nhưng nguyên lý sân trong thì rất đáng dùng:
- Giếng trời giữa nhà phố. Nhà ống sâu trên 15 m gần như bắt buộc cần một giếng trời ở giữa để lấy sáng và thoát nhiệt.
- Sân trong ở biệt thự. Thay vì dành hết đất cho sân trước, một sân ở giữa cho hiệu quả thông gió tốt hơn nhiều.
- Bình phong sau cửa chính. Một vách trang trí hoặc tủ ngăn giúp che tầm nhìn từ ngoài, đúng tinh thần ảnh bích.
- Tách khu tiếp khách và khu riêng tư. Đây chính là vai trò của thuỳ hoa môn, rất hợp với nhà vừa ở vừa kinh doanh.
- Phòng ngủ chính ở vị trí yên tĩnh nhất. Nguyên tắc đặt chính phòng xa cổng nhất vẫn đúng với nhà hiện đại.
Lưu ý khi làm sân trong ở khu vực mưa nhiều như TP.HCM: phải tính kỹ thoát nước sàn, chống thấm chân tường và có mái che di động hoặc kính lấy sáng, nếu không sân đẹp sẽ thành chỗ ẩm mốc.
6. Tứ hợp viện có hợp với đất Việt Nam không?
Nếu hiểu là xây đúng nguyên mẫu thì khó, vì cần lô đất vuông rộng, tối thiểu vài trăm m2, trong khi đất đô thị ở Việt Nam chủ yếu là lô hẹp và sâu. Ngoài ra khí hậu nhiệt đới ẩm đòi hỏi thông gió ngang, khác với điều kiện khô lạnh của miền bắc Trung Quốc.
Nhưng nếu hiểu là một nguyên lý tổ chức không gian quanh sân trong thì rất hợp, và thực tế nhiều mẫu nhà phố hiện nay đã dùng rồi mà không gọi tên.
Câu hỏi thường gặp
Tứ hợp viện cần diện tích bao nhiêu?
Một tứ hợp viện cơ bản thường cần lô đất vuông vắn từ vài trăm m2 trở lên để đủ bốn dãy và sân ở giữa. Quy mô lớn hơn có nhiều lớp sân nối tiếp nhau.
Sân trong có tính vào diện tích xây dựng không?
Sân không mái che không tính vào diện tích sàn. Khi nhà thầu báo giá thì phần sân thường được quy đổi theo hệ số thấp hơn sàn có mái.
Nhà có giếng trời có phải tứ hợp viện không?
Không. Giếng trời chỉ mượn nguyên lý sân trong. Tứ hợp viện đòi hỏi đủ bốn dãy nhà vây quanh sân.
Vì sao cổng không đặt giữa mặt tiền?
Theo quan niệm truyền thống, cổng đặt lệch góc đông nam và có bình phong chắn để tránh nhìn thẳng vào nhà. Về công năng, cách này tăng riêng tư và giảm gió lùa thẳng.
Chi phí làm sân trong có đắt không?
Phần xây thô không đắt, nhưng chống thấm, thoát nước và mái kính lấy sáng là khoản cần đầu tư đúng. Làm qua loa thì sửa lại rất tốn.
Kết luận
Tứ hợp viện là kiểu nhà bốn dãy vây quanh sân trong, tổ chức theo trật tự gia đình và nguyên tắc tọa bắc hướng nam. Với người mua nhà ở Việt Nam, giá trị thực tế không nằm ở việc sao chép hình thức mà ở bài học: một khoảng sân ở giữa làm thay đổi hẳn ánh sáng, thông gió và cách cả nhà sống với nhau.
Bài liên quan
- Biệt phủ là gì? Phân biệt biệt phủ, biệt thự, dinh thự
- Townhouse là gì? Phân biệt với nhà phố, shophouse
- Nhà cấp 4 là gì? Tiêu chí phân cấp và chi phí xây
- Khu phức hợp là gì? Đặc điểm và có nên đầu tư
Bài viết mang tính tham khảo về kiến trúc và quan niệm truyền thống, không phải tư vấn thiết kế kỹ thuật. Khi xây dựng thực tế cần hồ sơ thiết kế do đơn vị có năng lực lập.
